Geschiedenis van het schermenSchermen als sport in de oudheidDe middeleeuwen
Schermen in de 18e en 19e eeuwDe moderne sportwapensOprichting van de KNAS
De FIEHet schermen nu

Geschiedenis van het schermen.

Schilderij schermen

De geschiedenis van het schermen voert helemaal terug naar de oertijd, toen de holbewoners gewapend met houten knuppels op jacht gingen. Tijdens zo’n jachtpartij stuitten ze ook wel eens op een jachttroep van een andere stam en ontstond er soms een strijd om de prooi.
Aangezien ze alleen die knuppels hadden gebruikten ze die niet alleen om de ander er mee aan te vallen maar ook om de slagen mee af te weren en daarmee is het principe van het schermen uitgelegd.

Schermen is dus vooral het gebruik van het wapen om de aanval af te weren.De houten knuppels werden later uitgerust met vuurstenen punten of een bijlkop en na de ontdekking van het brons en later het ijzer en staal ontwikkelden de slag- en stootwapens zich tot zwaarden, bijlen en speren. Ook de handboog was eeuwenlang een wapen voor de jacht en de oorlogvoering.<<<

 

Schermen als sport in de oudheid.

Papyrusrol

Toch is het schermen ook al heel lang bekend als sport de eerste opgetekende bewijzen hiervoor zijn gevonden in Egypte, bij Medinet Habout een opgraving in de buurt van Luxor zijn payrusrollen gevonden waarop een schermwedstrijd te zien is, er staat publiek op afgebeeld dat de sporters aanmoedigt, zoals uit de hiërogliefen valt te lezen, er is een scheidsrechter en er is iemand te zien die de score bijhoud. Maar het belangrijkste is wel dat duidelijk te zien is dat de schermers een beschermend hoofddeksel dragen en dat de wapens, bot zijn, uit onderzoek is gebleken dat deze gemaakt waren van papyrusriet en ze hadden een kom die te vergelijken is met die van de huidige sabel, aan de ongewapende arm droegen de schermers een houten plank die de onderarm bedekte waarmee ook aanvallen konden worden afgeweerd.
De papyrusrollen zijn gevonden in het graf van Ramses de derde, die leefde 1200 jaar voor christus en zijn dus 3200 jaar oud. Ramses stond er om bekend dat hij dit soort sportevenementen organiseerde om de overwinningen te vieren op vijandige buurlanden.<<<

 

Ook tijdens de Olympische spelen in de oudheid, vanaf 776 jaar voor Christus werd er geschermd, het gewapende één-op-ééngevecht of hoplomachie zoals de Grieken dat noemden, was een vast onderdeel van de spelen. De schermleraren (hoplomaches) stonden in hoog aanzien in die tijd en uit oude geschriften blijkt dat een hoplomache 300 drachmen per jaar verdiende en dat was bijvoorbeeld veel meer dan een leraar boogschieten kreeg. Met name Euthydene en Dyonysodore waren in de vijfde eeuw voor Christus gevierde schermleraren die een rijkelijk loon verdienden.
Hipomache aan het werk
   
Gladiatoren

In hun tijd kenden de Romeinen de armatura, het op sportieve wijze zwaardvechten in de legerkampen die werden geïntroduceerd door Rutilius een Romeinse consul. Onder het motto “de moed sluit zich bij de kunst aan, en de kunst aan de moed” zag hij in het sportieve tweegevecht een ideale training voor het slagveld. Immers iemand die weet dat hij een vaardig schermer is zal op het slagveld moediger strijden.
De ‘doctores armorum’ zoals de schermleraren toen heten bestraften slechte leerlingen door hun rantsoenen gerst en meel te verkleinen of ze kregen zelfs zweepslagen. Ze leerden hun pupillen hoe ze handig een slag konden ontwijken en dat een steek met het wapen vaak dodelijker was dan een slag of een houw. De Romeinen schermden met beide armen, waarbij de slagen gepareerd werden door een schild en de slagen en steken werden toegebracht met de gladius een kort tweezijdig zwaard. Van het woord gladius, Romeins voor zwaard, komt ook de naam gladiator voor de strijders in de beroemde en beruchte gevechten op leven en dood uit die tijd.<<<

De Middeleeuwen.

In de middeleeuwen kennen we de sportieve strijd tussen de ridders vooral van de toernooien.
Het meest bekend is het steekspel waarbij de ridders elkaar te paard en gewapend met een lans uit het zadel probeerden te stoten. Dat lukte natuurlijk niet altijd en een lans die brak op het schild van de tegenstander werd dan ook als punt geteld. Vaak reed de ridder ter ere van een schone jonkvrouwe en uit die tijd stamt dan ook het gezegde ’Een lans voor iemand breken’. Er was ook een omheind gedeelte waar ze elkaar goed beschermd door hun harnas met een bot gemaakt zwaard te lijf gingen, het aantal toegebrachte slagen bepaalde wie er won. Ook werd er te paard met het zwaard gevochten, in de zogenoemde melée. De winnaar ontving de wapens en het paard van degene die hij met de van hout nagemaakte of botte echte wapens had verslagen.
Tijdens de toernooien gold een strenge erecode, ook nu nog kennen we de term ridderlijk en hoffelijk, voor eervol gedrag. In het huidige schermen vinden we nog steeds vormen van deze hoffelijkheid terug door het groeten van de tegenstander en de hoofdsecondant voor, en het elkaar de hand schudden na afloop van de partij en verder in de naleving van de regels die voor het schermen gelden.

In de 12e en 13e eeuw waren er in West-Europa leraren voor schermen bekend die de ridders voorbereiden op rechterlijke gevechten. Deze gevechten op leven en dood beslechten rechterlijke geschillen door ‘de hand van God’ of het ’Godsoordeel’.

De melée

Godsoordeel of Ordal

Het huidige Engelse woord ‘ordeal’ voor beproeving komt uit die tijd (‘ordal’ in het oud Engels of ‘urthel’ in het Germaans). Doordat het besef groeide dat God in mindere mate voor de afloop van zo’n duel verantwoordelijk was maar dat vooral de kunde en vaardigheid van de schermer de afloop bepaalde, ging men later over tot meer humane vormen van rechtspraak.

Het vechten met de punt van het wapen (steken), wat voor de Romeinen zo succesvol was, wordt in de middeleeuwen nauwelijks toegepast, hier geldt op het slagveld vooral het recht van de sterkste. Met bijlen, hellebaarden en tweehandige zwaarden word er met grote kracht op elkaar ingehakt om door de bescherming van het harnas heen te breken.
Pas in de 18e eeuw vind deze techniek een opleving, want na de uitvinding van het buskruit en daarmee de schietwapens als de donderbus, het kanon en de haakbuks, worden de slag en steekwapens overbodig. De zwaarden worden steeds meer een kledingaccessoire, niet zozeer korter maar het zwaartepunt word meer naar de hand verlegd en het wapen wordt dunner en lichter en kan met één hand worden gebruikt.
De opleiding met deze wapens bestond voornamelijk uit het pareren van aanvallen door de tegenstander, daarnaast was een belangrijk onderdeel het timen van de eigen aanval.

Omdat er nu weer met één hand wordt geschermd kan de andere hand weer gebruikt worden voor de verdediging, in het begin werd gebruik gemaakt van een klein schild waarmee ook stoten konden worden toegebracht, later ook door een ‘main gauche’ een kort dolkachtig zwaard waarmee vooral gepareerd werd maar ook werd gebruikt om te steken. Ook werd de mantel gebruikt ter verdediging. <<<

 

Schermen in de 18e en 19e eeuw

Met de vervolmaking van de wapens en het aanbrengen van een kom en pareerstangen die de hand goed beschermen (zoals bij de rapier) komt de verdediging ook weer terug bij de gewapende hand, door velen word dit dan ook gezien als de geboorte van het huidige schermen.

 

Dame en heer schermen

Oude sportwapens

Tot ver in de 19e eeuw is de degen het wapen van de adel en, hoewel illegaal, worden vele geschillen met een duel beslecht, om de meest uiteenlopende en soms onbenullige redenen werden duels uitgevochten en vele duizenden adellijken vonden op deze wijze de dood.

Schermen in de 19e eeuw

 

Langzamerhand ontwikkelt het schermen zich meer en meer als sport als er met botte wapens gestreden gaat worden en de treffers door een hoofdsecondant geassisteerd door vier secondanten worden geteld, tijdens een partij over een van te voren aantal afgesproken treffers. Om de treffers duidelijk zichtbaar te maken gebruikte men een leren lapje dat om de punt van het wapen werd bevestigd en dat in kolengruis, of met gekleurd krijt werd bedekt. De kleding tijdens het schermen werd verplicht wit om de vegen die het gruis of het krijt achterliet op de kleding bij treffers goed zichtbaar te maken, dat verklaart tot de dag van vandaag de witte schermkleding. Pas in 1931 wordt er voor het eerst geëxperimenteerd met het registreren van de treffers door elektrische apparatuur. <<<

De moderne sportwapens

De wapens ontwikkelen zich tot de huidige 3 sportwapens, de floret, zo genoemd vanwege de bescherming van de punt die in het begin bestond uit een klein vierkant lapje leer met daarin een plukje paardenhaar dat door een touwtje om de punt van het wapen werd gebonden en wat er van voren gezien uitzag als een bloemknopje, fleurette in het frans. De floret was vooral het (lichtere) oefenwapen voor de degen en werd vooral door de adellijke jeugd gebruikt. De floret is een steekwapen en kent het recht van de aanval. Dit recht verkrijg je door het eerst met een aanval te beginnen of door de aanval van de tegenstander te pareren. Als je het recht van de aanval hebt moet je tegenstander eerst weren en mag pas daarna zijn eigen aanval inzetten. Gelijktijdig ingezette aanvallen die een treffer opleveren worden geannuleerd en leveren geen punten op. Het trefvlak van de floret is de romp, dus zonder armen, benen en hoofd, maar de rug is wel geldig trefvlak.

 

Het tweede wapen de degen was vanouds het duelleerwapen, en dus is elke steek geldig, het hele lichaam is geldig trefvlak, het wapen kent geen afspraken als het aanvalsrecht, gelijktijdige treffers zijn een punt voor beide.

 

moderne wapens

Tot slot de sabel, destijds voornamelijk in gebruik bij de cavalerie, dus soldaten te paard, het trefvlak van de sabel laat zich verklaren door deze oorsprong. Alles boven de gordel is bij de sabel geldig trefvlak, tijdens een veldslag was het erecode om de bereider aan te vallen en niet zijn paard, dus alles wat boven het zadel uitstak gold als trefvlak. Bovendien vormde het paard van de overwonnen tegenstander goede oorlogsbuit en diende dus ongeschonden te blijven. Dit wapen wordt voornamelijk gebruikt als houwwapen (slag met de snijkant van de kling), en wijkt daardoor van de floret en degen af de overeenkomst met de floret is dat voor de sabel vrijwel dezelfde regels gelden.

De moderne wapens hebben elk hun eigen karakter en het spel is op elk wapen dan ook verschillend waardoor er slechts enkele schermers zijn die op elk wapen uitblinken.


Vanaf 1890 is er echt sprake van schermen als sport en worden er toernooien georganiseerd. In 1896 verschijnen de floret en de sabel op de moderne Olympische spelen in Athene, de degen moet nog vier jaar wachten en er wordt voor het eerst op dit wapen geschermd tijdens de spelen in Parijs (1900). <<<

 

Oprichting van de KNAS.

Schermwedstrijd

Toen J.Doorman, destijds tweede luitenant der veldartillerie, in 1907 het Europees sabelkampioenschap in Parijs had gewonnen rustte op Nederland de plicht om deze kampioenschappen in 1908 te organiseren. Een nationale schermorganisatie als aanspreekpunt voor het buitenland bestond nog niet. Er werd een brief gestuurd naar 19 vooraanstaande Nederlandse schermers, het Nederlandse Olympisch Comité, de koninklijke Officiers schermbond, de Marine Sportvereniging en de Nederlandse afdeling van het Comité Internationale d’Escrime. En op 1 februari 1908 werd besloten tot het oprichten van de Nederlandse Amateur Schermbond, de Nederlandse bond speelde een belangrijke rol bij de oprichting van de Internationale bond FIE doordat voorafgaand aan de oprichting hiervan de Nederlandse bond overeenkomsten was aangegaan met de Belgische en Franse schermbond.
In 1923 kreeg de bond ter ere van het 15 jarig bestaan het voorrecht verleend om het predicaat ‘Koninklijke’ te mogen voeren. De Koninklijke Nederlandse Amateur Schermbond kortweg KNAS is een feit, later wordt de naam veranderd in Koninklijke Nederlandse Algemene Schermbond. <<<

De FIE

In 1913 wordt door René Lacroix, in de salons van de automobielclub van Frankrijk de FIE (Federation International d’Escrime) opgericht, na problemen met de olympische spelen in 1908 met betrekking tot de regels van het degenschermen en 1912 door de boycot van Frankrijk van de spelen in Stockholm. De FIE begint met het opstellen van reglementen voor de schermsport, en doet dat tot op de dag van vandaag, tevens beheert de FIE de wereldranglijst en organiseert zij wereldwijd schermtoernooien. <<<

De Schermsport nu

Was het schermen lange tijd de sport van de adel en later van de elite van vooraanstaande burgers en hoger opgeleide personen, dan is dat nu zeer zeker niet meer het geval. Iedereen van hoog tot laag kan deze interessante en uitdagende sport beoefenen.
Ook komt het er bij het schermen niet direct op fysieke kracht aan, maar veel meer op souplesse en tactiek waardoor deze sport tot op hoge leeftijd kan worden beoefend maar ook voor de jeugd een uitdagend spel biedt. Het vereist wel een goede fysieke en mentale conditie, die tijdens de trainingen op de vereniging wordt opgebouwd. Schermvereniging Surtout biedt de mogelijkheid om op alle wapens te schermen, hoewel door ieder vaak één wapen word gekozen omdat dit beter bij de eigen persoonlijkheid past.

Deze geschiedenis werd opgetekend door Hans Woltjes
Bronnen:Een kleine historie van het schermen door Me Gerard Six, Handboek voor de opleiding zaalassistent van de KNAS <<<